mec. dr Agnieszka Laber

Samorząd zawodowy logopedów w projekcie ustawy o zawodzie logopedy i samorządzie zawodowym logopedów w świetle przepisów konstytucji.

(artykuł opublikowany w 73. numerze Forum Logopedy)

Projekt ustawy o zawodzie logopedy i samorządzie zawodowym logopedów, przygotowany pod auspicjami Polskiego Związki Logopedów, poza uregulowaniem kwestii dotyczących zawodu logopedy - zasad jego wykonywania, kompetencji wymaganych do jego wykonywania, zasad podnoszenia przez logopedów kwalifikacji zawodowych - ustanawia samorząd zawodowy logopedów. Warto więc spojrzeć na postanowienia wspomnianego projektu ustawy przez pryzmat samorządu zawodowego.

Przepisy dotyczące struktury, kompetencji i wyborów do organów samorządu zawodowego logopedów znajdują się w rozdziale ósmym projektu ustawy. Nie tylko jednak te przepisy dotyczą samorządu zawodowego. Przyjęte w projekcie ustawy rozwiązania związane są z funkcjami, jakie pełni samorząd zawodowy w państwie polskim w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Przybliżenie instytucji samorządu zawodowego jest ważne, aby zrozumieć, jakie konsekwencje wiążą się z powołaniem samorządu zawodowego logopedów oraz z jakich przyczyn w projekcie ustawy przyjęto określone rozwiązania prawne.

Funkcje samorządu zawodowego wynikające z konstytucji

Samorząd zawodowy umożliwia określonej grupie zawodowej samodzielne rozstrzyganie w określonych granicach o swoich sprawach. U podstaw tego rozstrzygnięcia leży przekonanie, że przedstawiciele danego zawodu mają z reguły najlepszą wiedzę fachową dotyczącą uwarunkowań jego wykonywania.

Prawo do tworzenia samorządów zawodowych wynika z art. 17 ust. 1 konstytucji, zgodnie z którym samorząd zawodowy reprezentuje osoby wykonujące zawody zaufania publicznego oraz sprawuje pieczę nad należytym wykonywaniem zawodów zaufania publicznego w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony. Z przepisu tego wynika więc, że samorząd zawodowy łączy dwie różne funkcje. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 22 maja 2001 r. scharakteryzował je następująco: „Pierwsza funkcja to reprezentowanie na zewnątrz osób wykonujących tego rodzaju zawody, a więc reprezentowanie tych osób zarówno wobec obywateli i ich organizacji, jak i przed organami państwa. Druga funkcja sprowadza się do starań o zapewnienie należytego wykonywania tych zawodów, zawsze jednak podejmowanych w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony". Obie te funkcje samorządu zawodowego wyrażono w art. 5 ust. 1 projektu ustawy o zawodzie logopedy i samorządzie zawodowym logopedów, który stanowi, że samorząd zawodowy logopedów reprezentuje osoby wykonujące zawód logopedy oraz sprawuje pieczę nad należytym wykonywaniem tego zawodu w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony.

Funkcja reprezentowania „na zewnątrz" osób wykonujących dany zawód obejmuje szczególnie następujące działania samorządów zawodowych: formułowanie przez samorządy zawodowe wobec innych podmiotów określonych oczekiwań, interesów, potrzeb lub aspiracji istniejących po stronie osób wykonujących dany zawód, załatwianie w imieniu osób wykonujących dany zawód określonych spraw ważnych dla osób zrzeszonych w tym samorządzie, podejmowanie się obrony interesów osób wykonujących dany zawód, prezentowanie i wyjaśnianie stanowiska i motywacji osób wykonujących dany zawód wobec innych podmiotów, występowanie w roli odbiorcy skarg, żądań czy oczekiwań formułowanych przez inne podmioty pod adresem osób wykonujących dany zawód. Dzięki temu, że konstytucja przyznaje samorządowi zawodowemu funkcję reprezentowania osób wykonujących dany zawód przed organami władzy publicznej, samorząd zawodowy jest uprawniony do uczestniczenia w organizowanych przez organy władzy publicznej konsultacjach społecznych poprzedzających ustanowienie lub przygotowanie projektu aktu prawnego będącego przedmiotem zainteresowania tego samorządu, jak również do brania udziału w postępowaniach sądowych lub administracyjnych, których przedmiotem są sprawy pojedynczych osób wykonujących dany zawód, grup takich osób lub całego środowiska zawodowego. Samorząd zawodowy jest również umocowany do tego, aby z własnej inicjatywy kierować do organów władzy publicznej wnioski, petycje czy skargi, w których domagać się może podjęcia urzędowej interwencji w sprawach ważnych dla pojedynczych osób czy grup osób wykonujących dany zawód lub całego środowiska zawodowego. Samorząd zawodowy może także konsultować się z innymi środowiskami społecznymi w sprawach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania lub organizować z innymi środowiskami wspólne przedsięwzięcia, takie jak wspólne prace nad projektami rozwiązań prawnych, co stanowi przejaw realizacji funkcji reprezentowania przez samorząd zawodowy osób wykonujących dany zawód wobec obywateli i ich organizacji.

Druga wynikająca z art. 17 ust. 1 konstytucji funkcja samorządu zawodowego, czyli sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem danego zawodu w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony, ma charakter działalności o cechach władztwa publicznego. Celem jest zapewnienie należytego wykonywania zawodów zaufania publicznego, a pierwszeństwo przy wykonywaniu tej funkcji ma interes publiczny w stosunku do interesu środowiskowego. Pojęcie „pieczy" obejmuje udzielanie członkom samorządu zawodowego wsparcia w wykonywaniu ich obowiązków, lecz również egzekwowanie odpowiedzialności w wypadku nienależytego wykonywania zawodu. Sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem danego zawodu w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony przez samorząd zawodowy polega na wykonywaniu takich zadań, jak: dopuszczenie do wykonywania danego zawodu, ustalenie zasad etyki zawodowej, sprawowanie orzecznictwa dyscyplinarnego, prowadzenie rejestru osób wykonujących dany zawód, posiadanie odpowiedniego wpływu na kształtowanie zasad przygotowania zawodowego.

Funkcje samorządu zawodowego logopedów, wynikające z art. 17 konstytucji, zostały uregulowane w postanowieniach projektu ustawy o zawodzie logopedy i samorządzie zawodowym logopedów. Artykuł 82 projektu wśród kompetencji Krajowej Izby Logopedów wymienia m.in.:

• wykonywane w ramach funkcji reprezentowania „na zewnątrz" osób wykonujących zawód logopedy - współpracę z sądami, organami administracji publicznej, samorządami, ze związkami zawodowymi oraz z innymi organizacjami społecznymi wsprawach związanych z wykonywaniem zawodu logopedy (pkt 24); współpracę ze stowarzyszeniami będącymi zgodnie z postanowieniami ich statutów towarzystwami naukowymi o zasięgu krajowym, zrzeszającymi specjalistów w zakresie logopedii, uczelniami wyższymi oraz innymi podmiotami systemu szkolnictwa wyższego i nauki w kraju i za granicą (pkt 23); zajmowanie stanowiska w sprawach oświaty i edukacji oraz zdrowia społeczeństwa, polityki edukacyjnej i polityki zdrowotnej państwa oraz organizacji systemu oświaty i szkolnictwa wyższego oraz systemu ochrony zdrowia (pkt8); reprezentowanie i ochronę interesów zawodowych logopedy (pkt 2),
• będące przejawem sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu logopedy w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony - przyznawanie izawieszanie prawa wykonywania zawodu logopedy (pkt 9); ustanawianie zasad etyki zawodowej i dbanie o jej przestrzeganie (pkt 3); orzekanie w zakresie odpowiedzialności zawodowej (pkt 13); prowadzenie Krajowego Rejestru Logopedów (pkt 17); prowadzenie lub udział w organizowaniu doskonalenia zawodowego logopedów oraz innych formach ustawicznego rozwoju zawodowego logopedów, zgodnie z ustawą (pkt 15).

Z konstytucji wynika, że samorządy zawodowe są traktowane przez ustawodawcę nie jako wyłącznie indywidualna i prywatna sprawa osób zrzeszonych w takich samorządach, ale raczej jako jedne z podstawowych struktur instytucjonalnych państwa. Wobec tego powołanie samorządu zawodowego jest aktem o doniosłym znaczeniu nie tylko dla przedstawicieli danego zawodu, ale także dla wszystkich obywateli.

Samorząd zawodowy jest tworzony ustawą. Nie każdy jednak zawód może mieć samorząd, lecz tylko zawód będący zawodem zaufania publicznego. Należy podkreślić, że z konstytucji nie wynika prawo do samorządu zawodowego, dlatego nie każdy zawód zaufania publicznego będzie mieć samorząd zawodowy. Utworzenie samorządu zawodowego dla danego zawodu zaufania publicznego jest suwerenną decyzją ustawodawcy (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 listopada 2011 r.). Powołanie samorządu zawodowego oznacza, że dany zawód został uznany przez państwo polskie za zawód zaufania publicznego, a więc że do jego wykonywania potrzebne są szczególne kompetencje, a z jego wykonywaniem wiąże się szczególny rodzaj więzi społecznej łączący przedstawiciela danego zawodu i osobę korzystającą z jego usług.

Zawód zaufania publicznego

Zawód zaufania publicznego służy zaspokajaniu istotnych osobistych potrzeb ludzkich, a jak wskazuje jego nazwa - opiera się na zaufaniu, ponieważ jego wykonywanie wiąże się z dostępem do informacji wrażliwych, dotyczących sfery życia osobistego, w tym także zdrowia, osób, na rzecz których osoba wykonująca ten zawód świadczy usługi. W związku z tym wykonywanie zawodu zaufania publicznego wymaga profesjonalnego przygotowania, doświadczenia, dyskrecji oraz taktu i kultury osobistej, a zasady i sposób jego wykonywania określane są nie tylko przepisami prawa, ale także normami etyki zawodowej, szczególną treścią ślubowania czy tradycją korporacji zawodowej (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 maja 2002 r.).

Ponieważ zawód zaufania publicznego jest zawodem szczególnym, wymagającym specjalistycznej wiedzy i przymiotów moralnych, ustawodawca ma prawo określić kryteria dostępu do zawodu zaufania publicznego, szczególnie wymagany poziom wiedzy i umiejętności zawodowych oraz sposób ich weryfikacji, jak również kwalifikacje moralne. Zapewnieniu zaufania między osobą wykonującą zawód zaufania publicznego a osobą korzystającą z jej usług oraz ochronie informacji uzyskiwanych przez osobę wykonującą wolny zawód w ramach czynności zawodowych służy obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej przez osoby wykonujące zawód zaufania publicznego. Dopuszczanie przez konkretną osobę specjalisty świadczącego zawód zaufania publicznego do sfery jej prywatności musi mieć bowiem jako swój korelat zaufanie, że dopuszczenie to nie zostanie nadużyte. Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej jest ściśle związany z wykonywaniem zawodu zaufania publicznego.

Zawód logopedy spełnia przesłanki do uznania za zawód zaufania publicznego. W projekcie ustawy wprost wskazano, że zawód logopedy jest zawodem zaufania publicznego (art. 4 ust. 2). Kwestię tajemnicy zawodowej uregulowano w art. 8.

Przynależność do samorządu zawodowego

Przynależność osób wykonujących dany zawód zaufania publicznego do określonego samorządu zawodowego jest obowiązkowa. Trybunał Konstytucyjny zauważył, że skoro w interesie publicznym i dla ochrony danej korporacji zawodowej samorząd ma sprawować kontrolę nad prawidłowością wykonywania zawodu - i czyni to jak gdyby w imieniu władzy publicznej - to nie można zgodzić się z postulatem, aby część osób wykonujących określony zawód była poza strukturami samorządowymi i nie podlegała tej kontroli (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 maja 2001 r.). Wobec tego art. 5 ust. 2 projektu ustawy o zawodzie logopedy i samorządzie zawodowym logopedów stanowi, że przynależność logopedów do samorządu jest obowiązkowa.

Należy przy tym zauważyć, że powołanie samorządu zawodowego i wynikający z tego faktu obowiązek przynależności do tego samorządu oznacza, że jego członkowie posiadają wyłączność na wykonywanie danego zawodu.

Nadzór nad samorządem zawodowym

Państwo sprawuje nadzór administracyjnoprawny nad działalnością samorządu zawodowego, co jest uzasadnione tym, że samorząd pełni funkcje określone w konstytucji. Co istotne, nadzór nie kreuje stosunku hierarchicznego podporządkowania samorządu władzy publicznej. Nadzór ten jest ograniczony - organ państwowy może stosować tylko takie środki, w jakie wyposażył go ustawodawca oraz wyłącznie w celach określonych przez przepisy.

Nadzór polega przede wszystkim na czuwaniu nad tym, aby przyjmowane przez samorząd zawodowy regulacje wewnętrzne były zgodne z prawem. Najbardziej charakterystyczne środki nadzoru wykonywanego przez właściwego ministra nadzorującego dany samorząd zawodowy (w wypadku samorządu logopedów będzie to minister właściwy do spraw pracy i polityki społecznej) to: wyrażenie przez organ nadzorczy żądania udostępnienia przez samorząd zawodowy stosownych informacji na temat działalności samorządu, wyrażenie przez organ nadzorczy sprzeciwu wobec uchwał organów samorządu zawodowego, zawieszenie lub uchylenie przez organ nadzorczy uchwały podjętej przez organ samorządu zawodowego, zaskarżenie przez organ nadzorczy do sądu administracyjnego lub powszechnego uchwały podjętej przez organ samorządu zawodowego, zwrócenie się przez organ nadzorczy do organu samorządu zawodowego o podjęcie uchwały w sprawie należącej do właściwości samorządu zawodowego. Ponadto nadzór nad działalnością samorządu zawodowego ze strony organów państwa wykonują sądy, do których należy kontrola prawidłowości postępowań dyscyplinarnych oraz rozstrzygnięć wydawanych w ich trakcie przez organy samorządu zawodowego.

Odpowiedzialność dyscyplinarna

Jak wspomniano, jednym z przejawów sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu zaufania publicznego - w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony - jest sądownictwo dyscyplinarne sprawowane przez organy samorządu.

Skoro samorząd zawodowy ma dbać o należyte wykonywanie zawodu zaufania publicznego, to w ramach realizacji tego zobowiązania musi mieć do tego narzędzia. U podstaw przekazania samorządowi zawodowemu uprawnień władczych w zakresie karania przewinień dyscyplinarnych leży przekonanie, że przedstawiciele danego środowiska zawodowego najlepiej znają specyfikę wykonywania danego zawodu. Odpowiedzialności dyscyplinarnej podlegają tylko członkowie danego samorządu. Postępowanie dyscyplinarne jest na ogół dwuinstancyjne (od orzeczenia organu pierwszej instancji przysługuje odwołanie do organu drugiej instancji) i poddane kontroli sądowej (od prawomocnych orzeczeń dyscyplinarnych co do zasady przysługuje odwołanie (do sądu państwowego). W postępowaniu dyscyplinarnym zazwyczaj występuje oskarżyciel (zwany często rzecznikiem dyscyplinarnym), obwiniony ma prawo skorzystania z pomocy obrońcy. W ten sposób ukształtowane zostało postępowanie dyscyplinarne w projekcie ustawy o zawodzie logopedy i samorządzie zawodowym logopedów (rozdział IX, art. 96-98).

Zadania organów samorządu zawodowego logopedów

Samorząd zawodowy ma własną osobowość prawną, jest zorganizowany w postaci izby samorządowej i ma ustanowioną w ustawie strukturę organizacyjną. Zasady działania i strukturę samorządu logopedów uregulowano w rozdziale ósmym projektu ustawy o zawodzie logopedy i samorządzie zawodowym logopedów. Zgodnie z projektem ustawy organami samorządu logopedów są: Krajowy Zjazd Logopedów, Krajowa Rada Logopedów, Krajowa Komisja Rewizyjna, Sąd Dyscyplinarny, Wyższy Sąd Dyscyplinarny, Rzecznik Dyscyplinarny (art. 83 ust. 1).

Do zadań Krajowego Zjazdu Logopedów należą sprawy mające istotne znaczenie dla logopedów (art. 92 ust. 3): rozpatrywanie i zatwierdzanie sprawozdań innych organów samorządu; określanie zasad przeprowadzania wyborów do organów samorządu i liczby członków tych organów; uchwalenie regulaminów działania organów samorządu; uchwalenie Kodeksu Etyki Zawodowej Logopedy; określanie wytycznych działania samorządu i jego organów. Krajowy Zjazd Logopedów zbiera się raz na cztery lata (art. 92 ust. 1), ale w razie potrzeby może zostać zwołany Nadzwyczajny Krajowy Zjazd Logopedów w celu zajęcia się określoną sprawą należącą do kompetencji tego organu (art. 93 ust. 2).

Krajowa Rada Logopedów jest organem o charakterze zarządzającym samorządem zawodowym logopedów, który kieruje bieżącymi pracami samorządu i reprezentuje samorząd w stosunkach z innymi organami i podmiotami, kompetencje tego organu w związku z tym są szerokie (art. 94 ust. 7). W razie wątpliwości to do Krajowej Rady Logopedów należą wszelkie zadania niezastrzeżone do kompetencji innych organów samorządu (art. 94 ust. 7 pkt 17). Krajowa Rada Logopedów składa się z przewodniczącego i członków (art. 94 ust. 1).

Kolejnym organem samorządu zawodowego logopedów jest Krajowa Komisja Rewizyjna, pełniąca funkcję organu kontrolnego. Do zakresu jej działania należy kontrola działalności finansowej i gospodarczej Krajowej Rady Logopedów (art. 95 ust. 1).

Podsumowanie

Samorząd zawodowy, stanowiący organizację zrzeszającą osoby wykonujące dany zawód, jest niezależny i samodzielny w stosunku do organów administracji rządowej. Powołując samorząd zawodowy, państwo przekazuje decydowanie o istotnych dla danej grupy zawodowej sprawach określonemu środowisku zawodowemu. Samorząd zawodowy otrzymuje duży zakres autonomii w zakresie regulowania różnych aspektów wykonywania danego zawodu, czego istotnym wyrazem jest możliwość określenia w aktach wydawanych przez ten samorząd wiążących zasad dotyczących wykonywania zawodu (aktem o najbardziej doniosłym znaczeniu w tym zakresie jest kodeks etyki zawodowej). Granice autonomii samorządu zawodowego wyznaczają przepisy prawa, a także interes publiczny. Samorząd zawodowy służy bowiem reprezentowaniu swoich członków, ale także sprawuje pieczę nad należytym wykonywaniem danego zawodu zaufania publicznego w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony.

Samorząd zawodowy logopedów, którego powołanie przewiduje projekt ustawy o zawodzie logopedy i samorządzie zawodowym logopedów, będzie miał za zadanie działać zarówno na rzecz logopedów jak i w interesie publicznym - projekt ustawy godzi te dwie, wynikające z konstytucji, wytyczne dotyczące działania samorządu zawodowego. Powołanie samorządu zawodowego logopedów będzie oznaczało, że zawód ten polski ustawodawca uznaje za zawód zaufania publicznego.

Agnieszka Laber - radca prawny, doktor nauk prawnych. Ukończyła studia podyplomowe „Prawo nowych technologii" w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk. Obecnie członek zespołu prawników przy Zarządzie Głównym Polskiego Związku Logopedów. Ma wieloletnie doświadczenie w świadczeniu usług prawnych na rzecz związków zawodowych, stowarzyszeń i fundacji. Zajmuje się obsługą prawną spółek prawa handlowego, szczególnie w zakresie prawa pracy i prawa autorskiego.

Bibliografia

Projekt ustawy o zawodzie logopedy i samorządzie zawodowym logopedów, https://logopeda.org.pl/resources/pliki/1245_20250309_projekt_ustawy_o_zawodzie_logopedy.pdf [dostęp: 17.03.2026].

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 ze zm.).

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 maja 2001 r. (sygn. akt: K 37/00), https://ipo.trybunal.gov.pl/ipo/Sprawa?cid=1&dokument=251&sprawa=2755 [dostęp: 17.03.2026].

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 listopada 2011 r. (sygn. akt: K 1/10), https://ipo.trybunal.gov.pl/ipo/Sprawa?cid=2&dokument=7146&sprawa=5520 [dostęp: 17.03.2026].

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 maja 2002 r. (sygn. akt: SK 20/00), https://ipo.trybunal.gov.pl/ipo/Sprawa?cid=3&dokument=1351&sprawa=3359 [dostęp: 17.03.2026].

L. Garlicki (red.), Konstytucja - Wybory - Parlament. Studia ofiarowane Zdzisławowi Jaroszowi, Warszawa 2000.

M. Szydło, [w:] M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP. Tom I. Komentarz do art. 1-68, 2016, Legalis, komentarz do art. 17, teza 66.

P. Sarnecki, [w:] L. Garlicki, M. Zubik (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Tom I, 2016, Lex, komentarz do art. 17, teza 2.

R. Giętkowski, Odpowiedzialność dyscyplinarna w prawie polskim, 2013, Lex, rozdział 1.4.